Telefoonnetwerk Gelderse Energiemaatschappij redde levens in de Tweede Wereldoorlog

ARNHEM - Aan de buitenkant van het gebouw is het niet te zien, maar het voormalige kantoor 'Kraton' van de Provinciale Gelderse Energie Maatschappij, de P.G.E.M, in Arnhem huisvestte in de Tweede Wereldoorlog een telefooncentrale, die van cruciale waarde is gebleken voor het verzet tijdens de oorlog.

In zijn boek 'Verzet via het geheime telefoonnet' legt Doetinchemmer Karel Berkhuysen uit, dat wel eens tientallen mensen hun leven aan het geheime netwerk te danken kunnen hebben.

De P.G.E.M., de voorloper van Nuon en Liander, had een eigen telefoonnetwerk om buiten de reguliere centrales om te kunnen communiceren, bijvoorbeeld tijdens stroomstoringen. De Duitse bezetters wisten van dit netwerk, maar omdat zij de omvang en het belang van de telefooncentrale voor het verzet niet goed ingeschat hadden, bleven de telefoonlijnen in stand. De lijnen werden gebruikt door het verzet voor communicatie tussen verschillende verzetsgroepen en met Londen.

Martelcellen

Nog opmerkelijker was dat de telefooncentrale aan de Utrechtsestraat in hetzelfde gebouw stond waar ook de SS en SD gehuisvest waren. Er waren cellen waar gevangenen ondervraagd en gemarteld werden. De telefoontechnici mochten desondanks het gebouw binnen om het electriciteitsnetwerk in stand te houden. Zo konden medewerkers van de P.G.E.M. het netwerk gebruiken voor verzetsactiviteiten.

Karel Berkhuysen heeft elf jaar studie gedaan naar de betekenis van het telefoonnetwerk van de P.G.E.M. Hij concludeert dat het netwerk een grote rol heeft gespeeld in onder meer de Operatie Pegasus.

Evacuatie

Na de verloren Slag om Arnhem in september 1944 bleven duizenden geallieerde militairen achter in het gebied rond Arnhem en toen duidelijk werd dat het Britse leger niet voor de winter zou oprukken richting Arnhem ontstonden er plannen om de militairen, die niet gevangen waren genomen, te evacueren over de Rijn.

Om vanuit Arnhem contact te leggen met het inmiddels bevrijde Nijmegen werd gebruik gemaakt van het P.G.E.M.-netwerk, dat dwars door de frontlinie via Lent naar Nijmegen leidde. De eerste operatie Pegasus werd uiteindelijk een succes, de tweede een mislukking.

Dwangarbeiders

Volgens Berkhuysen heeft het geheime telefoonnetwerk ook een grote rol gespeeld bij de ontsnapping van dwangarbeiders uit Kamp Rees en bij de belegering van Doesburg van 1 tot 16 april 1945.

Ook andere energiemaatschappijen in Nederland hadden eigen telefoonlijnen, maar door de ligging van de provincie Gelderland speelde die van de P.G.E.M. een veel grotere rol dan de andere.

Meer over dit onderwerp:
Arnhem Geschiedenis
Deel dit artikel: