|
|
|
|
|
Acht maanden oorlogsgebied
Het gebied rond Arnhem en Nijmegen hoort thuis in het rijtje Normandië, Ardennen, Berlijn: de belangrijkste veldslagen van het geallieerd offensief aldus directeur Wiel Lenders van het Bevrijdingsmuseum 1944-1945 in Groesbeek: 'Het was niet alleen Operatie Market Garden, ook het Rijnlandoffensief begon hier.'
Een grote veldslag, vervolgens maandenlang frontlinie terwijl tegelijkertijd een van de beslissende offensieven tijdens de Tweede Wereldoorlog werd voorbereid.
Gelderland – en dan vooral de regio Arnhem en Nijmegen – was in de periode september 1944 een belangrijk draaipunt in de oorlogsvoering. Met grote gevolgen voor het verloop van de oorlog en voor de burgerbevolking.
Wiel Lenders, historicus en directeur van het Bevrijdingsmuseum 1944-1945, is een specialist op dit gebied. 'Dit is geen Gelders chauvinisme, de feiten en cijfers spreken voor zich. Gelderland is Nederlands zwaarst getroffen provincie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er is hier veel gebeurd.'
De ellende in Nijmegen en Arnhem begon al in februari 1944. De geallieerden bereidden een invasie voor. Om kans van slagen te hebben moest de Duitse oorlogsindustrie worden uitgeschakeld. Op 22 februari vertrokken honderden Amerikaanse bommenwerpers richting Duitsland. Door miscommunicatie en desoriëntatie zat de lucht in het Nederlands-Duitse grensgebied vol vliegtuigen. Een harde oostenwind dreef de bommenwerpers naar Nederland. De bemanning van een aantal vliegtuigen maakte een misrekening en bombardeerde onbedoeld Nijmegen. Dat kostte bijna 800 mensen het leven. De binnenstad lag in puin. In andere Amerikaanse vliegtuigen liet men de bommen los boven Enschede, Deventer en het industrieterrein van Arnhem en Arnhem-Zuid. Daar vielen die dag ongeveer 60 doden.
Het vergissingsbombardement; bommen slaan in, in de Nijmeegse binnenstad. Links boven het Keizer Karelplein.
De oorlog ging door en met de invasie in Normandië op 6 juni 1944 begon de bevrijding van West-Europa. Na een moeizaam begin trok het bevrijdingsleger in rap tempo door Frankrijk en België. Maar de opmars liep vast bij de Nederlands-Belgische grens. Er werd een riskant plan ontwikkeld: Operation Market Garden, naast de invasie van Normandië de bekendste slag van de Tweede Wereldoorlog. Het doel was de Maas, Waal en Rijn over te steken om van daaruit Duitsland binnen te dringen. Dit offensief begon op 17 september. Met luchtlandingen bij Eindhoven, Nijmegen en Arnhem, de omvangrijkste luchtlandingen van de Tweede Wereldoorlog. Het landleger trok intussen vanuit België Nederland in. Bij Eindhoven en Nijmegen wisten de parachutisten stand te houden ondanks hevige tegenstand. In Arnhem verloren de Britten hun positie. De Duitsers gaven bevel tot evacuatie van de stad. Bijna alle 95.000 inwoners trokken weg. Ook de rest van de Veluwezoom (Wageningen, Renkum, Rhenen) werd ontruimd.
Nijmegen werd bevrijd na felle gevechten. Daarna was de stad maandenlang frontstad en doelwit van Duitse beschietingen vanuit de Betuwe en het Reichswald en Kleef. Door de gevechten en de frontperiode raakte de stad verder beschadigd.Dat geldt ook voor de omgeving van de stad en een deel van de Betuwe en Brabant. Vanuit deze strook zijn in het najaar grote delen van Brabant en Limburg veroverd door de geallieerden.
Amerikaanse parachutisten op de Oranjesingel in Nijmegen na gevechten in de Betuwe.
In de Betuwe veranderde het front constant. Het grootste deel van de 60.000 zielen tellende bevolking – vrouwen en kinderen – was al geëvacueerd toen de Duitsers op 2 december het gebied onder water zetten omdat ze een aanval vreesden. De geallieerden brachten de overgebleven Betuwnaren in veiligheid. De streek werd een verwoest niemandsland.
Intussen verzamelde zich in het Rijk van Nijmegen een troepenmacht van 500.000 man. Onvoorstelbare hoeveelheden militairen en materieel werden in dit gebied geperst. Wiel Lenders: 'Nog nooit is vanaf Nederlands grondgebied een offensief ingezet met zulk een omvang.' Dit invasieleger trok vanuit Nijmegen in februari 1945 Duitland in en boog daarna af naar de Achterhoek en de Liemers. Van daaruit is de rest van Nederland bevrijd. Er is nog hevig gevochten bij Doetinchem, Doesburg en Zutphen. Arnhem kwam voor de tweede keer onder vuur te liggen. De geallieerden troffen een verwoest Wageningen aan en oostelijk van Apeldoorn is ook nog een behoorlijke strijd geweest. Het front kwam bij de Grebbelinie te liggen, kort daarop gaven de Duitsers zich over.
Als na de bevrijding de balans wordt opgemaakt blijkt dat Gelderland een van de zwaarst getroffen gebieden is. Wiel Lenders verwijst naar de gegevens die het Rode Kruis hanteert in de Hulpactie Rode Kruis (HARK) en de bijgevoegde lijst van oorlogsslachtoffers. Bijna eenderde van de oorlogsslachtoffers kwam uit Gelderland. Het Rode Kruis beschouwt iemand als oorlogsslachtoffer als hij of zij het grootste deel van zijn bezittingen is verloren en in behoeftige omstandigheden verkeert. Door gevechtshandelingen, evacuaties en onderwaterzettingen verloren zo'n 300.000 inwoners van Gelderland have en goed. Ook in het oostelijk deel van Brabant en Limburg waren veel mensen het slachtoffer van oorlogshandelingen. In Nijmegen kwamen 2.200 burgers om het leven, in Arnhem 2.000.
Leven in een frontstad: een moeder met haar kinderen voor een schuilkelder op het terrein van de Krayenhoffkazerne aan de Groesbeekseweg.
'Boven de Rijn en in de Betuwe moesten veel mensen vluchten voor het oorlogsgeweld. Maar ook de Gelderse bevolking die in 1944 was bevrijd, zat in een gevaarlijke situatie', zegt Wiel Lenders. 'Die mensen leefden in een oorlogsgebied. Velen woonden in schuilkelders. Niet alleen voor de veiligheid maar ook omdat hun huizen waren vernield.'
Lenders vindt het belangrijk dat nog steeds wordt stilgestaan bij de Tweede Wereldoorlog. 'Hoe je het wendt of keert: het was de grootste oorlog in de geschiedenis van de mensheid. Wereldwijd zijn er 55 miljoen doden gevallen. In Gelderland speelden zich een aantal cruciale gebeurtenissen af tijdens deze oorlog. Dat blijft aandacht verdienen.'