Verboden vlinders in blok 18 van Auschwitz


In het Nationaal Bevrijdingsmuseum 1940-1945 in Groesbeek is de expositie Liefde in oorlogstijd geopend. De tentoonstelling laat zien hoe mensen onder moeilijke omstandigheden weten te overleven, dankzij een magisch gevoel dat liefde heet. Schuilkelders, concentratiekampen en onderduikadressen. En toch vlinders in de buik?

Concentratiekamp Auschwitz. Blok 18. Meer dan een halve eeuw na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Weerzien tussen twee geliefden. 'Engel, wat ben je oud geworden", stamelt Lily van Angeren tegen de oude man met baard. Hij staart haar aan met fonkelende ogen: "Ach Lillchen, je bent nog steeds hetzelfde zwarte meisje.'

De liefde tussen de Duitse zigeunerin Lily en de Pool Sbyszek bloeide op in het Zigeunerlager van concentratiekamp Auschwitz-Birkenau. Ze hadden het gezworen: na de oorlog zouden ze elkaar weerzien. Misschien wel trouwen, een gezinnetje stichten. Gewoon gelukkig worden.

Gevangenen, op de foto gezet na de bevrijding van Auschwitz. Gevangenen, op de foto gezet na de bevrijding van Auschwitz.

Maar het rendez-vous bleef uit. Lily had na de bevrijding te horen gekregen dat Sbyszek dood was. Maar een stemmetje bleef fluisteren dat haar grote liefde nog in leven moest zijn. Lily bouwde een leven op in Amsterdam, maar de herinnering bleef aan de verliefdheid die er niet mocht zijn. Dankzij Memories, het tv-programma dat verloren liefdes opspoort, zag Lily van Angeren haar naar Australië geëmigreerde engel vijf jaar geleden terug op de plek waar ze destijds ruw uiteen waren gerukt: Blok 18 van concentratiekamp Auschwitz.

Het is een van de achttien aangrijpende verhalen in het boek Liefde in oorlogstijd. De Nijmeegse historica Steffie van den Oord tekende het relaas op van mensen die in de oorlogsjaren getroffen werden door Cupido's pijlen. Voor het Groesbeekse Bevrijdingsmuseum was het boek aanleiding om een intieme expositie in te richten over oorlog en liefde. Met dagboeken, liefdesbriefjes, trouwfoto's, huwelijksgeschenken. Zelfs het pakje condooms ontbreekt niet: Vulkan Sanex, de Durex van toen. Vera Lynn zwijmelt op de achtergrond: We'll meet again.

Maurits en Catharina van Thijn staren met vochtige ogen naar het trouwboekje in de museumvitrine. Hun trouwboekje. Ze waren buurmeisje en buurjongen van het Afrikanerplein in Amsterdam, beiden joods. De prille verkering brak als een roos in de knop. Afgevoerd naar kamp Westerbork. Daar besloten ze elkaar op 20 september 1943 in regenjas en lange broek het jawoord te geven. Diezelfde nacht werdt het jonge paar op transport gesteld. Op huwelijksreis naar het oosten. Zij naar Auschwitz. Hij belandde in een 'Aussenlager'; de hel van Monowitz.

Catharina en Maurits van Thijn tijdens de opening van de expositie Liefde in oorlogstijd. Foto: Gerard Verschooten Catharina en Maurits van Thijn tijdens de opening van de expositie Liefde in oorlogstijd. Foto: Gerard Verschooten

Terug in Amsterdam informeerde Catharina van Thijn bij een teruggekeerde dwangarbeider of hij misschien haar Maurits had gezien: die kleine, met dat brilletje. 'Ach die is al lang dood', klonk het nuchter. Catharina besloot uit verdriet Amsterdam te verlaten en regelde dat ze met een trekschuit naar Hillegom kon. Maar ineens stond de schoonzoon van de buren voor haar neus: 'Het hoeft niet meer Catrien, Mau is terug...'.

Catharina: 'Ik weet nog wel dat we die nacht samen in het eenpersoonsbedje van de buren sliepen." Maurits: "We hadden elkaar niets te zeggen. De emoties waren te groot om over te spreken. Die eerste nacht huilden we alleen maar.'

Catharina en Maurits. Een ontroerend plaatje. Met een roos in de hand wonen ze de opening van Liefde in oorlogstijd bij. Catharina kijkt haar Mau liefdevol aan: 'Wij zijn één lichaam'

De Tweede Wereldoorlog drukte een onuitwisbaar stempel op het liefdesleven van een hele generatie. Liefde overwon onmogelijke tegenstellingen: vlinders in de buik terwijl het boven je hoofd bommen en granaten regent. Vlinders op het onderduikadres, het kamp of doodgewoon op straat.

Rosa kreeg het zomaar te pakken van Gerrit: 'Die gozer zat naast me op de verwarming. En toen gebeurde het. Het luchtalarm ging, het licht viel uit. En ineens pakt 'ie me beet en begint me te zoenen. Ik was op slag verliefd.'

Lammie Kosses over een ontluikende liefde op zolder: 'Bennie had niemand meer. Ik ving hem op, gaf hem een schouder om te huilen. Verkering kon je het niet noemen. De romantiek die er is als je vrij bent, die hadden wij niet.' Hordes vrouwen vielen voor de strak in het uniform gestoken bezetter, of bevrijder. Annie viel voor Karl, een Duitse soldaat. Zij: 'Als je jong bent en zó gelukkig, wat interesseert je een oorlog dan?' Hij: 'Niemand wist dat we met elkaar liepen. De hele Voorburgstraat was tegen de moffen.'


Riek Pennings kon de charme van haar bevrijders niet weerstaan: 'Ze kwamen van overzee en leken hier zo maar de weg te kennen. Hoe bestaat het, dacht ik dromerig, verwonderd. Ze waren goed doorvoed en hartstikke knap.'

 

Knappe Schotse bevrijders worden op straat bedankt voor hun inzet. Knappe Schotse bevrijders worden op straat bedankt voor hun inzet.

 

Een Schotse soldaat vertelde museumdirecteur Wiel Lenders ooit over de onweerstaanbare aantrekkingskracht die de geallieerden hadden op die Hollandse meiden: 'Wij waren de bevrijders, wij waren halfgoden. Die grieten gingen tekeer.'

Steffie van den Oord, auteur van het boek dat model staat voor de expositie, vindt het belangrijk dat ook liefdesverhalen in oorlogstijd worden vastgelegd: 'De mensen die hun verhaal deden kregen door onze gesprekken vaak weer nachtmerries, maar ook de verliefdheid van toen kwam weer naar boven. Dan zat je te praten met zwaar giechelende tachtigers. Het zijn doorleefde geschiedenissen. Ik zie het als een soort erfgoed om die liefdesverhalen vast te leggen.' 

Van den Oord raakte geïnspireerd door een vergeelde oorlogsfoto: 'Moffenmeiden die kaalgeschoren werden. Ze werden in kooien op karren door de stad gereden. Schokkend.'

Op veel plaatsen in bevrijd europa moeten vrouwen hun relatie met de bezetter bezuren, zoals hier in Frankrijk. Op veel plaatsen in bevrijd europa moeten vrouwen hun relatie met de bezetter bezuren, zoals hier in Frankrijk.
A A A
vrijdag 11 december 2009 | 16:46 | Laatst bijgewerkt op: woensdag 08 december 2010 | 10:48
|